GARAGEHOUDER A.J.J. VAN MARLE

twee keer slachtoffer van gedwongen huisafbraak aan dezelfde straat

De weg van Soesterberg naar Soest heeft diverse namen gehad: Berghweg, Soesterstraat, Vliegkampstraat en vanaf 1915 Soesterbergschestraat zuid-zijde, totdat in 1923 of 1924 de naam Banningstraat werd ingevoerd. In 1945 opnieuw gewijzigd in Veldmaarschalk Montgomeryweg.


DIK TOP

Geboren 21 januari 1940

Soesterberg

Dik Top

Auteur van o.a. de volgende boeken,

 -SOESTERBERG VAN TOEN TOT NU

 -EEN EEUW VLIEGKAMP EN DORP SOESTERBERG

-SOESTERBERG ONS DORP


Alle grond hier, ten westen en zuiden van het café van Evert Wijman op nummer 14 was einde negentiende eeuw van Gerardus Hendricus Tammer. Hij verkocht de grond in 1900 aan winkelier Joh. Mensink. Deze verkocht alles reeds in 1901 door aan timmerman/aannemer Gijsbert Pieter Damen. Hij was waarschijnlijk degene die er vanaf 1913 drie dubbele woningen op bouwde. (afb. 1 plattegrond)

1 Kadaster 1946. Rechts boven Café Sport (1192). Ongeveer midden Banningstraat 52. Onderaan in U-vorm het poortgebouw van de Duitsers dat na de oorlog de Bakelietfabriek werd. (via Eva Lassing)

De eerste huisafbraak: Banningstraat 52

Van Marle’s voorgangers op dit adres

Het nummer van dit perceel – vanaf de straat gezien het linker gedeelte van de dubbele woning – was eerst 26 en werd via nummer 52 vlak voor de oorlog 78. In 1913 was het kadastraal sectie E.1051, daarna E.1197.

De bewoners:

1 Cornelis (Kees) Tammer kocht het perceel in 1920 en vestigde hier een bodebedrijf. Hij adverteerde onder meer op 10 februari 1923 met <Vrachtautodienst, verhuizingen, transporten, door geheel Nederland onder garantie.> In augustus 1924 bood hij zijn huis en ‘ruim pakhuis’ te koop aan. Daarna werd hij chauffeur op de bussen van Leguit, die in 1923 de dienst Amersfoort-Utrecht was begonnen.

Het perceel stond sindsdien op naam van drie verschillende Tammers. Kadastraal E. 1384. Wie er in deze periode woonde is niet duidelijk.

2 In 1927 werd melkslijter E. Blaauwendraad uit Maarsbergen (geboren 5 mei 1894) de eigenaar. Hij was in 1924 verhuisd van Leersum naar Andriessestraat 7 en kreeg in 1925 een dochter. Voor zijn nieuwe melkzaak op de Banningstraat adverteerde hij ook met boter, kaas en eieren. In juli 1928 werd hij bekeurd omdat hij water had toegevoegd aan melk die hij aan de Luchtvaart Afdeling had geleverd. De Gooi & Eemlander schreef op 10 augustus dat hij door de kantonrechter te Amersfoort onherroepelijk was veroordeeld tot een boete van 40 gulden of 20 dagen hechtenis <wegens het te Soest waren verkopen welke niet voldoen aan de eischen, gesteld krachtens de Warenwet.> Blaauwendraad scheen hardleers te zijn, of een doordouwer, want een tweede bekeuring volgde in maart 1931. In 1931 en 1932 kwam hij ook in opspraak doordat was- en spoelwater van de melk dat niet in zijn zinkput werd opgenomen stank veroorzaakte op de Postdwarsweg. Ergens wordt melding gemaakt dat hij in juli 1932 met gezin naar Zeist verhuisde, maar in december 1932 wenste hij zijn klanten nog Gelukkig Nieuwjaar met adres Banningstraat 52 en in december 1933 met als adres Schooldwarsweg 4.

3 G. Oerlemans met gezin uit Utrecht kwam in mei 1932 naar Banningstraat 52. Hij was mogelijk aannemer. Al in oktober en november werd het perceel publiekelijk verkocht in Café Het Centrum: <Een woonhuis met steenen schuur, erf en grond aan de Banningstraat 52 groot 5,87 aren – in gebruik bij den Heer G. Oerlemans.> In maart 1933 verhuisde bij naar Schooldwarsweg 6 (naast Blaauwendraad, 3 huizen onder één kap) en in augustus 1934 terug naar Utrecht.

2 De Banningstraat omstreeks 1935. Het pand van Van Marle stond ongeveer 50 m vóór de bocht bij Café Sport bij het pijltje. (collectie Dik Top)

4 Eveneens in maart 1933 vestigde Dirk Poortinga uit Friesland er zijn groentezaak (zie artikel over de Soesterbergsche Harmonie). Bij hem in woonde vanaf december 1933 de jonge smid Kees Pranger die ook uit Friesland kwam. Deze werkte eerst bij smederij Nijhuis op Rademakerstraat 13 en begon later een zelfstandig fietsreparatiebedrijf op Rademakerstraat 1. Poortinga verhuisde zijn zaak al in maart 1934 naar Postweg 47. (afb. 2 Lufo)

5 VAN MARLE

3 Mevr. van Marle met zoon Jaap in de kinderwagen op de Andriessestraat.

Adrianus Johannes Jakob (Jaap) van Marle werd geboren in Utrecht op 16 september 1903. Zijn vader sergeant Jakob van Marle was toen 35 jaar. Zijn moeder heette Hendrica Maria Zuiderdorp. Hij verhuisde waarschijnlijk met zijn ouders naar Arnhem. Omstreeks 1925 begon hij als (motor)monteur bij de Luchtvaart Afdeling (L.V.A.) op Soesterberg. Hij woonde eerst op Beetzlaan 94 in Soest en verhuisde in augustus 1928 naar Verlengde Postweg 14 in Soesterberg. Nadat Jaap van Marle op 27 februari 1929 in Arnhem was getrouwd met de daar geboren Hendrika Ansink, kregen ze een woning op Andriessestraat 21 (Ons Belang) in Soesterberg. Het echtpaar kreeg daar in oktober 1931 zoon Adrianus Johannes Jacob. Geheel naar zijn vader genoemd, roepnaam Jaap. (afb. 3)

Van Marle kende Lolke Zwaal (zie onder) omdat ze allebei aan de L.V.A. waren verbonden. Zwaal was opgeleid als vliegenier. Bij hem werkte Van Marle enige tijd ’s avonds in diens autowerkplaats. Begin 1934 achtte hij de tijd rijp om zijn baan bij de luchtvaart op te zeggen en zelf een bedrijf te beginnen. In april startte hij een eigen autoherstelwerkplaats op Banningstraat 52 in de grote stenen schuur waar zijn voorgangers hun winkel hadden gehad. Bij zijn werkplaats liet hij een benzinepomp van de Shell plaatsen. Hij was één van de vaste chauffeurs van de Vrijwillige Brandweer. (afb. 4

4 De Chevrolet van de brandweer voor het huis met werkplaats van Van Marle aan de Banningtraat. De benzinepomp is boven de laadbak net zichtbaar. Onbekende chauffeur.

Omstreeks 1935 werd dochter Hetty geboren. Van Marle had ook een taxibedrijf. (afb. 5)

5 Jaap van Marle rechts bij zijn taxi. Waarschijnlijk een Hudson.

’s Avonds op 21 februari 1935 kregen hij en zijn vrouw de schrik van hun leven. Hun herdershond kwam thuis met een slagersmes in zijn rug. Dit bleek 14 cm diep te zitten. De politie werd gewaarschuwd en met behulp van een speurhond van de rijkspolitie in Amersfoort werd de dader opgespoord en gearresteerd. Dit bleek de in Soesterberg wonende L. te zijn.   

Cees Pranger moet ook nog bij Van Marle hebben ingewoond, want hij verhuisde pas in juli 1936 toen hij ging trouwen. Het huisnummer werd vlak voor de oorlog veranderd in 78.     

Oerlemans, Poortinga en Van Marle waren waarschijnlijk geen van allen eigenaar van het pand, want in 1937 stond chauffeur Johannes (Has) Wijman, de zoon van Evert Wijman genoteerd als de eigenaar. Hij was waarschijnlijk degene die het perceel eind 1932 kocht. (zie boven) Has Wijman nam de ijsfabricatie van zijn vader over en werd bekend als de man van De IJsvogel.

6 Een afdruk uit de film van 1938 van de middenstanders.

Van Marle was lid van de in 1938 opgerichte neutrale Soesterbergsche Middenstands Vereeniging. Alle leden werden gefilmd, zo ook Van Marle die bezig was aan de motor van een auto. (afb. 6)

7 Jaap junior en Hetty spelen voor het huis, dat direct na 10 mei 1940 met een donkere verf was besmeerd.

De woning en werkplaats van Van Marle stonden vlakbij het vliegveld. Nadat de Duitsers op 10 mei 1940 plotseling Nederland waren binnen gevallen, werden in Soesterberg op last van de Luchtbeschermings Dienst in snel tempo de wit gepleisterde woningen ten noorden van de Rademakerstraat met een donkergrijze verf besmeurd.

(afb. 7)

Van Marle was vanaf het begin van de oorlog sterk betrokken bij het verzet. Hij greep de kans om een paar keer vanuit zijn huis foto’s te maken van Duitse voertuigen.

8 Een Duitse vrachtwagen die door Van Marle stiekem werd gefotografeerd. Het driehoekige reclamebord van de Shell is verwijderd. Aan de overkant van de weg stonden nog bomen.

(afb. 8 en afb. 9)

9 Een Duits kanon op weg richting vliegveld. Het geboomte tegenover de woning is verdwenen.

10 Begin 1941 werd het huis van Van Marle gesloopt, net als alle andere woningen dichter bij het vliegveld.

Begin december 1940 kreeg de familie bericht dat ze hun huis moesten verlaten, omdat het zou worden afgebroken. Het kon gevaar opleveren voor de startende en landende vliegtuigen. Eind januari begon de sloop. (afb. 10) Johannes (Has) Wijman was nog eigenaar toen in 1941 nummer 52 werd gesloopt.

                                                                                                                                                    

In 1945 was het kadastrale nummer van de gesloopte woning op Banningstraat 52 (78) E.1383 en dat van de eveneens verdwenen autowerkplaats E.1384. Op de plek waar de werkplaats had gestaan, vlak tegen de Postdwarsweg en daar vandaan gezien achter een hoge ligusterheg, was nog lange tijd na de oorlog een bomkrater. Later liet Arie Jan de Ridder op deze plek een bungalow bouwen. Dit is nu het perceel Montgomeryweg 61.

11 Op de locatie waar Van Marle van 1934 tot 1940 zijn werkplaats had, liet Arie Jan de Ridder later een bungalow bouwen. (foto Dik Top)

(afb. 11) De andere (rechter) helft van de dubbele woning (nummer 50) was via Damen, Tammer en J.J. Desta gekocht door Hein Raat, hoofd van de Chr. School – maar deze eigenaars woonden er niet zelf.

Naar Rademakerstraat 15                                                                                                                               Reeds op 27 december 1940 wenste Garage van Marle zijn klanten met een advertentie in de krant Gelukkig Nieuwjaar met als adres Rademakerstraat 15 (op de hoek van de Verlengde Postweg (nu Gen. Winkelmanstraat). 

Notulen 1941. Vergoedingen wegens ontruiming woning in de omgeving van vliegvelden. <De burgemeester stelt voor van gemeentewege aan een drietal inwoners te Soesterberg een vergoeding uit te keren aangezien deze binnen de gemeentegrens verhuisd zijn geweest. H. Wijnands Postweg 44 f. 25, A.J.J. van Marle, Banningstraat 52 f. 100 en E. Oostenbrugge Postweg 70 f. 50.> Toch woonde het gezin waarschijnlijk in die tijd in Amersfoort, want de verhuizing naar Soesterberg werd op 2 januari 1942 in de krant vermeld. Ook vanuit deze woning maakte Van Marle een paar keer foto’s van Duitse activiteiten. (afb. 12 en afb. 13)

12 Ook vanuit zijn bovenverdieping op de Rademakerstraat maakte Van Marle in het geheim foto’s. Hier staat een tankauto bij de benzinepompen van zijn buurman Nout. In de verte voor het witte huis van Struve staat de noodwinkel van slager Van Lierop, wiens pand op de Postweg op 15 november 1941 door een bom was vernield.
13 Gevangengenomen Amerikanen werden door Soesterberg gevoerd na de mislukte aanval op Arnhem op 17 september 1944.

In de kleine stenen schuur achter de woning die er allebei nog altijd staan had hij zijn werkplaats ingericht. (afb. 14

14 Het woonhuis met werkplaats van Van Marle op de Rademakerstraat. (foto Piet Taai)

De tweede huisafbraak: Banningstraat 82

Van Marle’s voorgangers op dit adres

Ook dit perceel had verschillende nummers, en meerdere eigenaren. Het was aanvankelijk 38, werd 82 en kort voor de oorlog 88. In 1945 kwam de naamsverandering Montgomeryweg. In 1953 werd het huisnummer 33. 

De bewoners:

1 Het pand werd waarschijnlijk gebouwd in 1919 en was van C. Castelijn (na zijn dood van de wed. B. Castelijn-Van der Kamp), die woonde in de Villa Nil Desperandum op Amerfoortschestraat 12. In dit witgepleisterde huis op (toen) Soesterbergschestraat 38 met rieten dak woonden enige tijd luitenant vlieger Adolf K. Steup en zijn collega Paul ten Zeldam.

2 Omstreeks 1920 werd het perceel eigendom van C.J. de Keizer. Zij was getrouwd met sergeant-majoor schrijver C.H. Desta. Zij runde hier onder de naam ’t Hoekje een zomer- en winterpension en was zeer actief in de Groenekruis Vereniging. Haar man woonde er nog in 1934, maar haar adres was sinds eind 1931 Banningstraat 72. Zij woonde toen kennelijk in bij Jelis Baars.

3 Lolke Zwaal kocht het perceel en had hier vanaf 1935 zijn tweede autoreparatiebedrijf. Hij liet een royale werkplaats bouwen en tegen de achterkant daarvan acht ‘boxen’ (garages) in een rij, die hij vermoedelijk verhuurde. Op de kale plek voor het woonhuis werd een eenzame benzinepomp geplaatst van Texaco.

(afb. 15 luchtfoto) In oktober 1940 verhuisde hij naar Bosch en Duin. (noot 1) Zijn bedrijf zal hij vermoedelijk nog hebben voortgezet, want de eerste jaren van de bezetting stond er voor zijn woning bij de straat nog een groot rond uithangbord van Texaco. Precies hier tegenover was in de tuin van Weerdesteijn een gecamoufleerde geschutstoren van de FLAK gebouwd.

4 Tijdens de bezetting, ongeveer in 1942 vestigde de NSB-er Johannes (Joop) Klaas Boomgaardt hier een timmerwerkplaats. Hij kwam uit Amsterdam waar hij meubelfabrikant was op Groenmarktkade 12. In Soesterberg maakte hij ook meubels, en hij was tevens behanger/stoffeerder. Hij werkte voornamelijk voor de Duitsers en de laatste tijd voor de Organisation Todt (O.T.). In maart 1943 was er een brand. In 1944 verhuurde Boomgaardt de werkplaats aan de firma G. Versloot uit Bodegraven. Deze werkte als Baubetrieb samen met Van Oeveren voor de Bezirksbauleitung der Luftwaffe Utrecht in Huis ter Heide. Met als adres Banningstraat 88 verzochten ze in februari 1944 de gemeente om toestemming tot het gebruik van 6 elektromotoren. Te oordelen naar hun briefhoofd waren zij van alle markten thuis: <Tiefbau, Hochbau, Lieferung von Kies, Sand, Hochofenschlakken, Strassenbau.> Ze hadden ook een werkplaats op Postweg 40. Na ‘Dolle Dinsdag’ werkten ze voor de O.T. hetgeen vooral inhield het repareren van de startbanen. Toen de Sprengkommando’s begonnen springladingen in putten onder de start- en rolbanen aan te brengen, werden door Versloot houten deksels gemaakt om deze af te dekken.                                                                                    

5 VAN MARLE

Na het bezoek van Montgomery aan Soesterberg, waarbij hij samen met prins Bernhard een stuk over de Banningstraat had gereden, werd deze straat dadelijk naar hem genoemd. Van Marle greep de kans aan om naar ‘zijn’ Banningstraat terug te keren, maar pas nadat de naamsverandering al had plaatsgevonden. Soester Courant 11 oktober 1946. <Hinderwet. A.J.J. van Marle heeft de oprichting van een autoherstelplaats aangevraagd op Veldmaarschalk Montgomeryweg 82 met 6 electromotoren met een gezamenlijk vermogen van 4 pk.> Op 22 november meldde de krant dat de verlening van de vergunning was verdaagd (perceel 82, kadaster sectie E. nr. 1261). Per 6 december kreeg hij een voorwaardelijke vergunning.

Van Marle huurde de werkplaats en de boxen er achter. De woning wilde hij ook graag betrekken, maar deze was toegewezen aan J.A. Luijf. Deze bediende al in augustus 1945 in de serre er achter het kantoor van Nederlandsch Volksherstel. Dit werd korte tijd later de hulpsecretarie van de Gemeente Soest. Van Marle woonde noodgedwongen op Luit. Koppenlaan 12 – hemelsbreed ongeveer honderd meter van zijn werkplaats. De benzinepomp van Zwaal werd vervangen door een pomp van Shell midden op de inrit naar de werkplaats. Zo kon Van Marle voor de tweede keer op de Banningstraat auto’s repareren en benzine van Shell verkopen. (afb. 16 + 17)   

16 De pompen van de Shell van Van Marle werden meerdere keren vervangen door andere modellen.
17 Legerauto’s bij de Garage Van Marle.

In de boxen werden na de bevrijding stapels papieren van de NSB gevonden. Deze moeten zijn achtergelaten door Boomgaardt of door Versloot. Nadat deze troep was verwijderd kon Van Marle net als Zwaal de boxen gaan verhuren. Op het platte dak van zijn garage werd een bord gemonteerd: BOXEN STALLING. Een van zijn monteurs maakte mee dat zijn baas onverwacht bezoek kreeg van Boomgaardt. (noot 2) Deze kwam op hoge poten op de een of andere manier ‘verhaal’ halen. De kleine en tengere Van Marle die tijdens de oorlog bij het ondergronds verzet voor hetere vuren had gestaan, liet zich niet intimideren door de praatjes van zijn bezoeker. Hij pakte een grote verstelbare sleutel, hield deze voor het gezicht van de ex-NSB-er en liet hem weten dat als hij zich ooit nog op zijn terrein durfde te wagen het niet goed met hem zou aflopen. Boomgaardt droop af en keerde nooit meer terug.                                                                   Ook na de oorlog had Van Marle een taxibedrijf. Per 1 januari 1950 werd zijn vergunning met drie jaar verlengd. Dit gold ook voor zijn collega’s/concurrenten Henk Pul en Gerard Spaan.       In 1953 had Van Marle al weer pech. De weg naar Soest werd afgesloten en vervangen door de nieuwe Van Weerden Poelmanweg. Zijn benzineverkoop liep hierdoor drastisch terug. Als gevolg van de afsluiting bij het vliegveld werd de Montgomeryweg veel korter. Hierdoor werd het huisnummer van Van Marle dit jaar gewijzigd van 82 in 33. Misschien waren de verslechterde vooruitzichten voor het bedrijf de reden waarom zoon Jaap in deze tijd naar Canada emigreerde.

Lange tijd voerde Van Marle vergeefse onderhandelingen met de Gemeente Soest om Luijf uit het woonhuis te krijgen. Pas toen de nieuwe woningen aan de Prof. Lorentzlaan 2 tot en met 24 in 1955 gereed kwamen en Luijf daarheen was verhuisd, kon Van Marle eindelijk zijn intrek nemen in de woning bij zijn bedrijf. De huurovereenkomst met de Gemeente Soest kwam ten einde en Van Marle kocht het perceel. Maar in de serre achter tegen zijn huis bleef Luijf nog tot begin jaren ’60 de gemeente dienen. Hiervoor zal Van Marle dan wel huur hebben ontvangen.  Hij had in deze tijd een prachtige Amerikaanse ‘slee’ van een wat ouder model, een Buick met nummer NP-29-87. (afb. 18)

18 De Buick van Van Marle wordt door hemzelf getankt voor zijn huis.

Zijn vrouw reed er ook in. Zij was waarschijnlijk de eerste vrouw in Soesterberg die een rijbewijs had – reeds voor de oorlog.

19 Hefbrug kort voor de afbraak. Op de achtergrond het huis waar tot 1940 kapitein-vlieger Juul Zegers woonde.

Van Marle had nogmaals pech. In verband met de aanleg van de N 237 in 1971, waarvan het tracé precies over zijn eigendom liep, beleefde hij voor de tweede keer dat hij zijn eigendom op de Montgomeryweg (voorheen Banningstraat) moest verlaten. In de Telegraaf van 18 juni 1971 verscheen een bekendmaking van de veiling die in zijn garage op 21 en 22 juli 1971 zou plaatsvinden wegens opheffing en liquidatie. Een complete garage-uitrusting werd aangeboden met allerlei gereedschappen, compressor en hydraulische hefbrug. (afb. 19)

                                                                                             

Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat kocht hem uit en liet het toch wel fraaie huis slopen. (afb. 20 en afb. 21

20 De afbraak van het woonhuis. Voor het echtpaar Van Marle een herhaling van het verleden.

Noot 1 De in 1901 in Franeker geboren Lolke Zwaal verkreeg als korporaal zijn militaire vliegbrevet op 6 september 1928 op Soesterberg. Hij werd daarna maandvlieger en had vanaf mei 1930 een reparatiewerkplaats voor auto’s en motorfietsen annex taxibedrijf

21 De boxen die Zwaal liet bouwen moesten ook verdwijnen.

op Amersfoortschestraat 2A. Hij verhuisde zijn bedrijf in maart 1935 naar Banningstraat 82. In verband met de mobilisatie in 1939 werd hij als reserve sergeant vlieger ingedeeld bij het Vierde Luchtvaart Regiment 2 op Gilze-Rijen. Over oorlogsvluchten van hem is niets bekend. Op 11 oktober 1940 werd hij met zijn vrouw en dochter Winifred ingeschreven op Vosseveldkaan 21 in Bosch en Duin. Zwaal nam deel aan het verzet. Direct na de oorlog meldde hij zich weer aan als vlieger. Als passagier in een Auster kwam hij op 6 januari 1946 op het vliegveld Valkenburg om doordat dit lichte verbindingsvliegtuig werd geramd door een Spitfire.

Noot 2 Boomgaardt stond in 1947 genoteerd met als adres Amersfoortsestraat 11C. In dit huis was in de bezettingstijd een Duitse tandarts werkzaam. Advocaat/procureur A.J. Haakman was curator bij het faillissement         van Boomgaardt m.b.t. zijn onroerend goed op Banningstraat 82. Uit diens brief van 13 september 1951 blijkt tevens dat Boomgaardt was gescheiden van A.M. Funsch.

Bronnen:

Historische kranten                                                                                                                            Gesprekken met Hetty van Marle en een monteur van haar vader.                                                                                                            Kadastrale gegevens via Eva Lassing-Van Gameren

APRIL 2021

Dit bericht is geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Reacties Beschermd door WP-SpamShield voor WordPress