LUCHTBESCHERMINGS DIENST SOESTERBERG


DIK TOP

Geboren 21 januari 1940

Soesterberg

Dik Top

Auteur van o.a. de volgende boeken,

 -SOESTERBERG VAN TOEN TOT NU

 -EEN EEUW VLIEGKAMP EN DORP SOESTERBERG 

 -SOESTERBERG ONS DORP


De commandant van de Luchtbeschermings Dienst (L.B.D.) kort vóór en tijdens de oorlog van de afdeling Soesterberg was A. Fortuyn Harreman, toen een man van ongeveer 40 jaar. Hij was in mei 1934 van Rotterdam naar Bosstraat 27 in Soest verhuisd. Hij was iemand die veel aan de weg timmerde. Zo was hij ook de drijfveer van de sociëteit in ‘De Eendracht’ in Soest-Zuid die in oktober 1938 werd opgericht in Hotel De Boschvijver. Tevens was hij actief bij de Vereeniging Soest Vooruit.

De Nederlandsche Vereeniging voor Luchtbescherming (N.V.v.L.) had niets te maken met Defensie. Deze organisatie viel onder Binnenlandsche Zaken.

Het begrip luchtbescherming dook in Nederland waarschijnlijk op in de jaren tussen de Wereldoorlogen, als gevolg van de snelle ontwikkeling van de militaire vliegtuigen, maar er werd aanvankelijk weinig aandacht aan geschonken. De Soester Courant van 20 oktober 1936 had een lang artikel over luchtbescherming. Er werd met name op gewezen dat het tijd werd dat deze als organisatie werd geperfectioneerd en dat een flink aantal personen nodig was om hieraan te voldoen, maar dat desondanks vooral mannen werden aangespoord zich hiervoor te melden. Wel werden hier en daar oefeningen gehouden, maar luchtbescherming was nog altijd geen volksplicht. Voorbeelden uit andere landen werden aangehaald. In Engeland werden onder meer op de scholen brochures uitgedeeld met bijzonderheden over gassen en over maatregelen die iedereen zonder veel kosten kon nemen. Gasmaskers waren daar te koop voor 2 Shilling per stuk (1 gulden). Onder de kop NIEUW VROUWELIJK BEROEP volgde een artikel in niet al te beste stijl: <In onzen “modernen tijd” waarin een bommenwerper en een machinegeweer verheerlijkt worden en waarin de moderne vrouw werkende-vrouw is, ondanks de vele mannen die iederen dag een gang naar het stempellokaal moeten maken, dat de beschermingsdienst een beroep gaat doen op de vrouwen, om van deze animo voor werken ook te profiteeren. Het hoofd van den Luchtbeschermingsdienst, de heer C.A.H.L. Wüst wijst ons op het feit, dat één der weinige functies die door vrouwen kunnen worden waargenomen, de EHBO-dienst is en de gasverkennings-dienst. Gebleken is dat weinig mannen in Soest goede reukorganen hebben, welk gebrek men toeschrijft aan het rooken.>     Gasverkenners waren personen die zich na de eerste alarmering zo spoedig mogelijk naar de plaats des onheils moesten begeven om te onderzoeken hoe groot het gebied was waar door lekkende leidingen het gas zich had verspreid en wat voor soort gas er was vrijgekomen. Het belangrijkste onderdeel van hun vaste uitrusting was een gasmasker.

Vermoedelijk in het kielzog van de een jaar eerder uitgebroken burgeroorlog in Spanje deed burgemeester Visser in oktober 1937 een concrete oproep, gericht tot alle mannen boven de 30 jaar die niet dienstplichtig waren, zich te melden voor een opleiding tot gasverkenner, hulpbrandweerman, EHBO-er of ordonnans. Keuringen voor gasverkenner werden uitgevoerd in het Raadhuis door apotheker G. van Zadelhoff. Hij gebruikte reukmeetapparatuur, waarmee de kandidaten in eerste instantie gewone huishoudelijke stoffen moesten herkennen. Voor Soest waren achttien gasverkenners nodig. De keuring was streng. Minder dan twintig van de 150 mannen die zich hadden aangemeld werden goedgekeurd. Commandant van de afdeling geneeskundige dienst van de L.B.D. in Soest was J.L. van Zadelhoff. De sirene van de brandweer in Soesterberg die behalve brandweermannen ook de mannen van de L.B.D. moest oproepen, stond in deze tijd op de brandweerkazerne aan de Lt. Koppenlaan .

De brandweerkazerne aan de Luit. Koppenlaan met de sirene op het dak

Op 19 april 1938 was er in Huis ten Halve een bijeenkomst van de L.B.D. voor de hele Gemeente Soest. Kapitein b.d. van de infanterie Wüst gaf een schets van de organisatie. In onze gemeente waren vier afdelingen, waarvan één in Soesterberg. In deze afdeling werden de volgende personen aangewezen voor deze taken: Vak-commdant G.J. Grootewal, uitkijkpost H. Dippel, G.W.J. van de Hemel, L.K. Kersting. Hulppolitie A. Hoogendoorn, A. Koudijs, P.M. Schweig. Hulpbrandweer W. Steenbakkers. Commandant-plaats-ongeval J. Baars, J.G. Drewes en J. Veldman. Reddingsploeg W. van de Broek. Oprichtings- en herstellingsdienst W. Westra. Ontsmettingsdienst L. Berg en W. van de Brink. Diverse kandidaten gaven zich op voor de keuring van gasverkenner. Daarbij was waarschijnlijk Simon de Geus.

Op 28 april werden door de L.B.D. in de gehele Provincie Utrecht grootscheepse oefeningen gehouden. Voor de Soesterbergse afdeling werd onder meer bij de wijk Ons Belang een brisantbom uitgeworpen. De brand aldaar werd effectief geblust. Achter de woning van Martinus Scheffer op de hoek van de Schoolweg en de Batenburglaan gooide een ander vliegtuig een electron thermietbom af. Ook de brand daar werd snel en afdoende geblust.

Het niet in gebruik zijnde gedeelte van de brandweerkazerne aan de Luit. Koppenlaan werd ingericht voor de L.B.D. Aan Dirk Lub, hoofd van de Openbare School werd bericht gegeven dat voor de EHBO van de L.B.D. een groter leslokaal nodig was.Begin oktober werd in Soesterberg huis aan huis een circulaire bezorgd met de titel Bescherming tegen luchtaanvallen.

Het lijkt onlogisch, maar de officiële oprichting van de afdeling Soest van de Nederlandsche Vereeniging voor Luchtbescherming vond pas plaats in december 1938 in Hotel Eemland. De voorlopige voorzitter werd W.D.A. Arntzenius. Er waren op dat moment 90 leden. Vervolgens werd eind december ook de afdeling Soesterberg definitief opgericht. Het voorlopig bestuur hier bestond uit voorzitter majoor-vlieger J.E. Brouwer die arts was, en verder J. Baars, J.G. Drewes, D. van Gameren en J. Luijf.

Op 16 augustus 1939 werd een oefening gehouden bij villa Nellysteijn. Op 1 december werd bekend gemaakt dat er extra sirenes zouden worden gemonteerd op de voormalige Openbare school, die nog altijd werd gebruikt als gymnastieklokaal en ten behoeve van de wijk Ons Belang op Missiehuis Sint Jan (het huidige Kontakt der Kontinenten). In Huis ten Halve werd op 11 december door de L.B.D. een bijeenkomst gehouden. Van de 33 uitgenodigden verschenen er slechts twaalf. Landré werd vakcommandant voor Soesterberg. J.L. van Zadelhoff was 2de secretaris-penningmeester.                                                                                         In januari 1940 werd een plakkaat met instructies uitgegeven. Deze was voor 10 cent verkrijgbaar bij secretaris H. Pastunink op Rademakertraat 27. Een ledenvergadering werd weer gehouden in Huis ten Halve op 18 maart. De minimale contributie werd gesteld op 40 cent. Vanaf half april stond er bij Theehuis Soesterdal een ambulance die voortdurend was bemand door drie EHBO-ers.

Oorlog

Direct nadat de oorlog was uitgebroken, reeds op 10 mei, werd er een ploegendienst voor de L.B.D. georganiseerd. Er waren vier ploegen die elk zes uur paraat waren in de grote keuken van de villa Egghermonde. De brandweerauto had hier sindsdien ook zijn vaste standplaats.

Egghermonde na de oorlogstijd. (foto L. Kuijper jr.)

De telefoon werd dag en nacht bediend. Daartoe werden beurtelings ook mannen opgeroepen die geen lid waren van de L.B.D. Spoedig werd bij dit gebouw een begin gemaakt met de bouw van een schuilkelder voor veertig personen. De mannen van de L.B.D. gebruikten afgedankte legerhelmen die donkerblauw waren gespoten.                                            De Soester Courant gaf op 31 mei informatie over de betekenis van de signalen van de sirenes.

De krant gaf op 26 juli een bericht over een luchtaanval. Deze bommen vielen op 24 juli in feite in het Soester Kwartier in Amersfoort.

Een andere vorm van ‘luchtbescherming’ was de aanleg van schuilkelders. Dit werk werd niet uitgevoerd door de mannen van de L.B.D., maar door aannemers. Openbare overdekte schuilloopgraven met een meer dan een meter dikke laag aarde er overheen waren begin juni reeds klaar voor gebruik tegenover ’t Zwaantje (op de hoek van de Kampweg), achter de Openbare School en in de wijk Ons Belang. Veel particulieren bouwden hun eigen schuilkelder. De leden van de L.B.D gaven daarbij advies en voerden inspecties uit.

Begin augustus 1940 werd een EHBO-hulppost van de L.B.D. geplaatst in de woning op het terrein van Egghermonde, op Amersfoortseschestaat 6 die de naam Good Luck droeg. De telefoons hier kregen de nummers 488 en 272. Vanaf september werd de wacht van de L.B.D. iedere acht uur afgelost. Van ’s avonds 9 uur tot de volgende ochtend 5 uur waren 22 mannen paraat. 

Een van de eerste keren dat het korps van de L.B.D. moest aantreden, was in de nacht van 15 op 16 november 1940 toen in Soesterberg enige bommen waren gevallen, waarbij de woning van slager Van Lierop op de Postweg in puin werd gelegd waarbij zijn dochtertje Corrie omkwam.

Puinhoop van woning en winkel van slager Van Lierop aan de Postweg

Op 22 november verscheen deze oproep in de krant: <VERTREK AANBEVOLEN. De leider van de Luchtbescherming te Soesterberg heeft hen, die in de nabijheid van het vliegterrein te Soesterberg wonen en nog niet hebben voldaan aan het advies, vervat in het indertijd van den Burgemeester uitgegane schrijven, om de aldaar gelegen woningen te verlaten nogmaals aangespoord aan dit advies gevolg te geven. Dat het gevaar aldaar niet denkbeeldig is, is dezer dagen wel onomstootelijk bewezen.>

In de loop van de oorlog werd de sirene van de brandweerkazerne op de Luit. Koppenlaan verplaatst naar het hoge transformatorgebouw van de PUEM achter de dienstwoning op Banningstraat 108 (nu Montgomeryweg 1), direct naast ’t Zwaantje. Deze werd elke zaterdag om 12 uur gedurende enige minuten proefgedraaid met een monotoon geluid. Bij brand of luchtalarm gaf de sirene een janktoon (wisselende frequenties). Het sein ‘veilig’ na een luchtaanval werd gedurende één minuut gegeven met een monotoon geluid.

Over activiteiten van de ploegen van de L.B.D. tijdens de grote brand op de Leusderhei op 18 april 1941 zijn geen details te vinden.

Op de Amersfoortschestraat tijdens de Leusderheibrand. Rechts mannen van de L.B.D. met Nederlandse helmen.

Op 4 mei werden via een bericht in de krant van Fortuyn Harreman meer mannen opgeroepen voor de L.B.D. Van vrijwilligheid was toen geen sprake meer.                                                              De Soester Courant van 19 september 1941 maakte bekend dat de voetbalvereniging van de L.B.D. in Soesterberg initiatief had genomen om een competitie over tien weken te organiseren tussen de elftallen van Zon en Schild (Amersfoort), Raad van Arbeid (Amersfoort), Spoorvogels (Baarn) en de Soesterbergers zelf, te spelen op zaterdagen. De lauwerkrans was beschikbaar gesteld door burgemeester Des Tombe, de Grote Medaille door de ere-voorzitter van de V.V. Fortuyn Harreman. Verder zouden nog dertien medailles worden uitgereikt.

De jaarvergadering van 1942 vond plaats op 16 december in Huis ten Halve. Aan het begin van het jaar was het ledental 69. De blokorganisatie was tot stand gekomen met J. Nooder als wijkhoofd. Het aantal schuilplaatsen was uitgebreid. Er was een batig saldo. De kosten van het tijdschrift ‘Luchtgevaar’ bleven een hoge uitgave voor de kas.

Fortuyn Harreman was in ieder geval tot december 1943 commandant van de L.B.D. in Soesterberg. Doordat de Banningstraat over het vliegveld al een hele tijd was afgesloten voor het ‘gewone’ verkeer, kon hij niet meer dagelijks op zijn post in Soesterberg aanwezig zijn. De jaarvergadering van 1943 werd in december weer gehouden in Huis ten Halve.

Concrete berichten over de inzet van de L.B.D. werden vrijwel niet in de kranten vermeld, maar de mannen hadden werk genoeg in verband met de zware bombardementen in 1944 – eerst op 8 maart met twee aanvallen op dezelfde dag. Daarna op 15 augustus (Maria hemelvaart) en op zondag 3 september 1944.

Een van de grote hangars na de bombardementen op 8 maart 1944.

In april 1945 waren Duitse Sprengkommando’s bezig de laatste gebouwen op het vliegkamp die nog overeind stonden op te blazen. Dit moest ook worden gedaan met het Duitse wachtgebouw aan de Banningstraat. Wegens de grote schade die deze explosie zou veroorzaken aan alle woningen daar vlakbij, werd onderhandeld met deze Duitsers. Toegezegd werd dat ze het gebouw met rust zouden laten als het werd afgebroken door de Nederlanders. De mannen van de L.B.D. werden hiervoor ingezet. Toen ze het dak hadden verwijderd was de oorlog afgelopen. De rest bleef staan en werd kort na de bevrijding met een plat dak ingericht als ‘Bakelietfabriek’.

De bakelietfabriek op de Montgomeryweg.

De resten hiervan werden begin 2019 verwijderd.

De afbraak van deze fabriek op 8 april 2019.

Over de L.B.D. is in latere jaren vrijwel niets vinden. In februari 1950 werd bekend gemaakt dat de N.V.v.L. en de minister van Binnenlandse Zaken hadden besloten dat een ‘herinneringsteken’ zou worden uitgereikt aan diegenen die zich tijdens de oorlog verdienstelijk hadden gemaakt als lid van de L.B.D. In Soesterberg kon men tot 15 april op de hulpsecretarie van J. Luijf namen opgeven van personen van wie men vond dat zij voor zo’n ‘lintje’ in aanmerking moesten komen. 

Kampweg zicht op het Zwaantje met op het dak de sirene

De sirene van de brandweer stond nog tot omstreeks 1960 op het vierkante gebouw van de PUEM achter ’t Zwaantje.

Bronnen:

Historische kranten                                                                                                                       

Notulen gemeente Soest

Dit bericht is geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Reacties Beschermd door WP-SpamShield voor WordPress